Bienvení@'l mieu blog chafallu :P ya gracias pula vuesa paciencia pur la tardanza de llograr esti blog,deixare dalgún camentariu :)
10/03/2006
El llïonesista internacionaliegu
¿Qu'ía la GLOBALIZAICIÓN?
Bonu,eiquí desplicu-yos un pocu ,pur enriba,toa esta masacri de cousas inxustas ya necedás fechas pur ricanchones cun chalés ya piscinas(cumu lus de Parque Sol ,pus esos,ou mas xD!),ágora ensin frivolizare si mos paramos albirdrare n'estu pescanciaremos toa esta probeza,esplotaición,corruciones,frayás d'estáu...
Lu primeru,situare la nuesa sociedá na cuale vivimos;
Ye una sociedá lliberal ya basase n'una economia de mercáu,esta ye la SOCIEDÁ CAPITALIEGA.Na cuale,hay que destacare qu' esiste :la propiedá privá/pública (dígolu,purque nun ye lu mesmu,pur exemplu,la sociedá comunista'n Cuba(eillí la propiedá ye "común-estatal") ,que la nuesa) ya dous fatores más que van en conxuntu,las lleis de llibre mercáu ya la sociedá de clases.
La sociedá de clases:
Las lleis de l'oferta ya la demanda:
-Oferta:Too produtu que ta a disposición pa merca-se
-Demanda:Produtu potencial de mercaores d'esti.
¿Purqué lus fatores cabeiros tienen esa rellaición?
¿Purqué faen too esu las multinacionales?
pus pa disminuir costes de produición:
1-Materia primera(si esplotan países probes cun esta,sa-yos mas baratu).
2-Fàbrica(Nun ye lu mesmu construire una fabrica d'uralieta n'un país desenvolupáu,que nun esisten normas de seguridá pa construir (si rompe que rompa) ou dientru mesmu na fábrica dir ensin traxes pa protexe-se n'oficios determinaos o d'escalzos pula fábrica qu'una fábrica europïa cun las suas llexislaiciones del trebayaor).
3-Máquinas(las mas baratas,tamién,ensín medías de seguridá,si pillaste lus deos,pus te fodes,purque tampocu cueyes la baxa nin ties S.S (seguridá social).
4-Enerxía.
5-Manu d'obra(Barata y'abondante .Barata p'eillos,ta ñidiu,paga'n pocu ,nun faen nin siquiera finiquitos al despedir,lus trebayaores faen una xornada que supera lu normal pa una PERSONA ,nun falu d'animales ¬¬ ,ya nun pagan toas las suas horas de trebayu cumu devieren.Lu d'abondante ,ye purque a más de tou,tienen la manu d'obra infantil,que ye la mas grande qu'hay n'esos países(si non,guetar en cualsequier llibru de natalidá n'estos lláos)ya pouca xenti xubilasepurque,nun esiste).
6-Marketing(merca,merca,merca,las multinaicionales quieren dineru ya *MERCÁU LLIBRE(que nun-yos xanten la tiesta,"cagu'n mi mantu"),merca,"Dame una daneta..pero al menos dame una"...insistu MERCA.>("ya mos facemos una idega,coima!! XD")
7-Transporte(MERCÁU LLIBRE*,res *d'impuestu d'aduana,nin *lleis proteicionistas,nin na de na.Desprotexamos la piqueña empresa ya lus suos puestos de trebayu,cun produtos estranxeros*).
8-Impuestos(dientru'l transporte...).
---------------------------------------------------
*Lleis proteicionistas:Lleis que púnxianse cumu impuestos a lus produtos importaos pa que seyan mas caros que lus nacionales(Asina la xente,pur ser caru,nun mercalos,entós ,escueyen el nacional,que sal mas a preciu).
*Impuestu d'aduana:Impuestu reflexáu nas lleis prtoteicionistas.Ye dicire,qu'al pasare la fastera d'outru país que nun seya'l d'orixe,cárgase automáticamente nél preciu'l produtu.Si ent'estos 2 paises hay acuerdos comerciales ou convenios pué que fuliminense.(Sobornos...)
Teoricamente cun estos,el consumidor quier siempre'l miyor ya lu mas baratu,Ye dicire:****
-produtu importáu:+ impuestos:+caru
-produtu nacional:-impuestos:+baratu
****Peru estu ,solu,ye teóricu,purque a la pratica lus produtos importaos a pesar de tar mas cargáos d'impuestos,en rïalidá siguiden siendu mas baratos que lus produtos nacionales debíu a que producienonse'n países u lus costes de produición ían estremadamente baxos
------- -------------- ----------
*MERCÁU LLIBRE:Doble sentíu:
1-Llibrecamudismu (non impuestos),desproteición de la mediana empresa ya lus suos lláos de trebayu.
2-Nun llímites llegales (intentare disminuir la lleis soiciales de PROTEICIÓN DEL TREBAYADOR),idega que l'estáu nun haiga qu'intervenir nel mercáu, ya llibre mercáu,ye dicir,camudare las relaiciones llaborales tebayador-empresa,que forman parte'l mercáu.
Que pasa si l'estáu nun interviene (en forma de lleis) n'esta relaición?------>>>ESPLOTAICIÓN<<<------N'esti casu ,las empresas naiccionales tratan de disminuire las lleis llaborales del cimer mundiu ou de solidarizare.Entós,l'oxetivu eseincial ía disminuir costes de produición (reducir sallarios,plantillas...).Estu ta ñidiu pa las multinacionales nos países probes,puen facere lu que-yos preste.
------------------------------------------------------
La fuercia las empresas multinacionales
-El dominiu las empresas multinacionales ye tan grande qu'influye sobru lus goviernos purque lus suos intereses económicos nun seyan afeutaos pur medías de proteición del trebayaor.
-El gran provechu qu'otienen las empresas multinacionales provien de la sua diferencia ente lus precios del produtu lus paises ,lus cuales,lus venden respeutu lus sallarios que pagan a lus paises u tan instalaos.
-N'estos paises las empresas multinaicionales atopan manu d'obra perbarata y'abondante,un trautu fiscal perfavorable pa desenvolupar la sua atividá,ya sobru too una llexisllaición perdébil ou a vegás inesistente en materia de seguridá llaboral,salú,prestaiciones ou proteicción del mediu ambiente.
------------------------------------------------------
-¿Que ye lu que nun quieren las multinacionales (Nos paises probes)
Que lus paises nun punxien lleis de proteición del trebayador ya'l mediu ambiente,purqu'estas lleis aumentan lus costes de produición de la empresa ya faen disminuir lus suos beneficios.
-¿Que ye lu que quieren las empresas multinacionales?
En xeneral quieren llibre mercáu.Lu positivu:(p'eillos)reducir costes.//Lu ñegatievu:(pa toos ¬¬,bien)Quiereden que l'estáu nun intervenga en res de lu que faen,estu,provoca nos paises ricos el paru,ye dicire,munchas empresas pechan(desllocalizaición) purqué eiquí tenemos llexisllaición fuerti(p'eillos mas costes),pur lu tantu:ñumberos roxos.Ya nos países probes:Nun tienen lleis,ya las empresas impiden qu'estu pase,a partir de:ESTORSIONAN,PROMOCIONAN DITADURAS=>esplotaición llaboral;Si non,entrugar quien pagóu la campaña elleutoral al BUSH,(suena TEXAS CO.PRETOLEUM?? >>pretoleum??quien tien petroleum??que guerra fízose gracias a esti??que falase sobru la guerra santa??que dices sobru países arabes??que coima dices!!,fala altu!!!..."Ye too tan relatievu",ains...
08/03/2006
Frisnéu,según la toponomía,vien del llatín fráxinus o fresu.Cul sufixu -éu,tien el sinificáu d'abondancia,abondáncia de fresnos;cumu'n Finolléu ou Sancéu.
Cuandu lus romanosfonun sacare l'oru Las Médulas,nas suas incuirsiones pur lus valles del Bierzu,toparían cun esti ya,al güedeyar las susas trasgales,punxiénon-y'l nome qu'alludelas,"fraxinetum".
Esti pueblu está rodïáu de cuetos ya colinas,cumu diz el dicionariu xïográficu de Madoz(1847):"Situáu nun lláu pantanosu rodïáu de colinas baixas,dimpuestas en forma anfiteátru".Tien salía ñaturar pul Sud facia Pounfïerrá.
Cun la Montaña ya Picu Rei'l fondu.Nél que güedeyanse las "neds",fechas pur maanoxos ou gaviellas de trigu.
Ye una colina baixa cun un llanu nél graíl ú rïaizábanse faenas agrícolas.Triellabann el trigu c'una especie de plancha de madeiru na cuale cara inferior llevaban incrustáos peazos de fierru sacáos de lus callos qu'ampleaban pa fierrare'l ganáu bovinu ya de peazos de potes vieyos.
Tamién aprovechabanse las fierraduras lus caballos ya lus asnos qu'abundaban enforma y nun falamos en sentíu figuráu...
Del triellu tiraba lus bueis ya,'l suo amu,de pías enriba elli,diba asíu'l rabu d'un animal pa nun cayese.Cun l'outra manu llevaba la "guillá" ,pa imponere ritmu n'aqueillas vualtas circulares nu cimeiru la paxa a desgranare.
A las suas pías llevaba una pala pa recoxere la "moñica" que podía espelere un animal n'un momentu cualsequier.
La paxa debía de quedare llimpia porque cun eilla,cun farina,hierba seca ya sal,facíase piensos pa lus dís fríos ya neváos d'Avientu.
Una vegá finá la tarea,separaban la paxa'l granu.
Aqueilla diba'l paxar ya éste,aventandu suficientimente,axebráu ya de paxa ya polvu,enxamás miyor dichu,yera lleváu'n sacos al graneru.
Este pan de cadía yera l'allimentu básicu dende que Gaspar promoviese la rotruraición lus montes,inda pa eillu tuviere qu'acudire a la Guardia Civil pa defendese lus opositores.
Ehí finóu la miseria allimentaria'l pueblu.Ya tinía pan abondu ya podíanse sacrificare gochos cebáos enforma cun castañas ya farina,amén d'outros produtos de l'eiru.
08/03/2006
El tiu eusebiu
Cuandu facíamos lus conceyos pa semar lus campos ya cudiar lus camíns,reuníamosmos lus respresentantes de cá ca,asina cuandu l'alcalde pasaba llista siempres respuendieramos ,lus mozos,cousas de broma pa riïnos.Alcuerdoume ágora,qu'el tíu Eusebiu siempres llegaba tarde,siempres.Bonu,un día non,un día madrugóu tantu,tantu, que vinu'l cimeiru ya'l llegare nun güedeyóu a naide ,imaxina si yera céu!!.Asina que tornouse pa ca,...podía habere quedáu un ratín mas asperandu,pocu tardarian.Una cousina qu'enxamás pescanciéi yera ,que,si vivía'l lláu de la Audiéncia ¿¿cumu podía llegar tarde siempres??...ha,ha,ha .Era un ellementu esi home!.
Bonu,a lu que diba...esa vega,llegóu,tarde,peru llegóu,asina qu'el conceyu ya taba refechu,l'alcalde salta-y:¡Congu,cumu llegas tan tarde,siempres igual!,multa de 25pts!(l'alcalde punxiabalu nel notariu que tinia ya tou!!)...quedase n'un momentu sillenciu ya Eusebiu diz:-Ya'l que llegóu,ya nun llegóu;ya'l que volvíu ya nun vulvíu;y'agora ta eiquí;hay drechu a multalu??- ,fou'l día que mas riïmos,fasta l'alcalde dio una risotás pavias entamaba encabronase;Dempués,l'alcalde entamó outra vegá cun la rutina:-¡tinia que ponete mas,congu!-...dempués ya volvimos a lus nuesos "puestos",peru fou un ratu perallegre,craru que la multa nun quitábasela nin Dieus!!.La muyer del tale Eusebiu,nomábase Perfeta,yera la que mandaba na cá,ya yera una comadrona de marca!!.
Un día Eusebiu salióu al correor,taba lloviendu a cantaros y'andaba paseandu cun las madreñas d'adientru pa fuera la sua cá <<-clac,clac...->>,cuandu llebgaba'l final del pasiellu dicia-y a la sua muyer:-Me caguén dié Perfeta,pece que ta ñubrandu-,volvióu a repetilu unas cuantas vegás,la muyer cansouse,salióu al correor ya güedeou que taba lloviendu perfuerte ya diz:-¡Calla animal,que ta lloviendu!...ja,ja,ja.Dixolu cun una toná que lus que paseabamos cun paragüas tapabamosmos la cara perbien tapa pa que nun güedeyara las risotás.
Outra vegá,fou al ayuntamientu a empadronare la sua fía,'l presentase dice-y l'alcalde:-Buenos dís.que,¿cumu nómase la nina?-.Eusebiu quédase pensatievu ya diz:-Me caguen dié olvidóseme-,ya volvió pa cá,outra vegá cun las galochas <
Cousas de pueblu :)
08/03/2006
Escudu de Frisnéu
Frisnéu,pavias fou municipiu,tuvu,al menos durante las cabeiras décadas del sieglu XIX ya fasta 1993,un escudu d'armas municipal.A partir la fecha señalá,a entamos del Bieniu Ñegru,durante la II república,dexarase d'utillizare.
Dichu escudu yera acuarteláu.Lus cuarteles primeiru y terceiru apaecen siniestráos.Nél primeiru,representanse dous calldieras,pavias qu'el segundu ye xaqueláu.El terceiru caltién cumu armas unas cadenas en banda ya'l cuartu,un llión rampante,acompañáu d'un arbol(un fresnu)y,ambos surmontáos de dous frores de llis.Na parte siniestrá'l tecer cuartel,una fror de llis,pavias que la del primeiru presentase vacía.El sellu l'escudu municipal,que ye la'única representaición del mismu qu'ha llegáu fasta nós,ya que de momentu conozcamospresentase siempres cununa leyenda al suo alridor que diz:
AYUNTAMIENTU CONSTITUICIONAL DE FRISNÉU
Dibuixu:Escudu municipal de Frisnéu utilizáu dende lus annos cabeiros del sieglu XIX fasta l'annu 1993
Tratase d'un escudu cuyas armas obedecen a criterios hestóricos ya naturales.Pur un lláu reflexanse las armas lus llinaxes que a lu llargu la hestoria han rexíu,política ya xurisdicionarmente,lus destinos la villa y lus llugares compuixieron el municipiu fasta la sua desapaición cumu tal nél 1992.Representandu a Frisnéu,cumu capitalidá'l municipiu recoxense las armas d'algunos lus suos señiores xuridiscionales:Las calderas,que representan a la cá lus Núñez Guzmán ,llinaxe que poseyó la villa de Frisnéu durante lus 2 postreiros sieglos de la baxa edá miedia;las frores de llis,en representaición del llinax lus Flórez Osorio,Vizcondes de Quintaniella,siñores la villa durante gran parte lus sieglos XVII ya XVIII;la cadena cun cincu esllabones,posible representaición lus Zúñiga,llinax asentáu nél Bierzu nél sieglu asociáu a lus Villamizar ya que fonun siñores la villa a finales del XVII ya principios del XVIII,n'unas situaiciones nun estensas de pleitos ya demandas cun lus Vizcondes de Quintanilla.Pavias que lus demás pueblos del municipiu Finolléu ya Tombriu d'Enrriba,tarían representáos,el primeiru,pur que lus xaqueles,unu de los timbres heráldicos qu'usanun durante'l sieglu XVI lus Quiroga Losada y Villasur,siñores que fuenon de lus dos tercios de Cubiellos y de Finolléu durante too l'Antigüu Réximen:ya'l segundiu,Tombriu d'Enrriba,pur una fror de llis,símbolu heráldicu de lus suos postreiros siñores,lus Villanueva.Y pur lu que respeta a las outras armas heráldicas que faltan:el llión rampante ya l'arbol,harían referencia a permanencia l'Ayuntamientu de Frisnéu a la provincia y al Reinu de Llión,pavias que l'arbol,al fresnu,al propiu topónimu ed Frisnéu.
Pué llamar l'ateinción l'ausencia d'armas lus Osoriu,marqueses d'astorga.
El fechu de que fuesen lus suos cabeiros poseedores e inclusu la forma la recuperaición del Siñoríu,cun el consiguiente incrementu las cargas fiscales,pudu incidire nél suo non incluisión.
08/03/2006
Eiquí presentovos una amuesa'l vocabulariu de Frisnéu,¿p'atopare pallabras?,perfácil,namás falar cun la xenti d'eillí y arregláu.ENSIN LLIBRUS.Namás remarcare qu'esta amuesa pudu facerse un pocu mas grande,ye dicire,diban facer un llibru del vocabulariu d'esti pueblu,peru,saliou un zaragozanu,cul llibru "el habla de toreno"y se fue to a la broza.
Dar gracias a Emilia(la que sale nél llibru "el habla de Toreno",n'una semeya la cuale sal tres mocinas cul trax tradicional de Toral de Merayu,ye la primera que güedeyase)también a Serafina ya Benitu,lus que diban a sere lus autores...en fin.
Lus llïonesismos de Torenu y Frisnéu asemeyanse abondu,solu unas lleves camudaciones,pur exemplu: En Frisnéu dicese chafallo,ya'n Torenu,chafalleiro.Cal remarcare qu'el procesu de castellanización ye mas grande'n Frisnéu,que non en Torenu.También,pasa lu mesmu nél xéneru,pur exemplu:En Frisnéu:la criba ya'n Torenu'l cribo.
-abarca-especie de polainas
-l'alcurdión(fem-acordeón)
-acubir-sembrar
-amuelar-fastidiarse,joder
-ambuchar-comer
-aperos-utensilios para el campo que se llevavan para
vender en la feria hechos artesanalmente
-axeitu-adjetivo,no tener algo al alcance de la mano
-Barales-piértigas que se ponen en el techo para sujetar
los botillos,pregancias,turrunteiras...
-bicoca-fiesta
-bimar-2ªarada
-brisión-rabieta
-cafre-pillo
-camocha-cabeza
-canícula-niebla
-cantiáu-palos usados para construir las techumbres de las casas.
-caranvana/caranvelu-charco de hielo que se forma en los prados o holgazán,mandroso.
-careo-orden seguido de una posicion determinada
-carqueisa-carquesa
-ceneque (de pan)-mendrugo
-Cepu-conjunto urces que al quemar sacan chispas(especie de petardo rústico)
-chafallo(en Torenu Chafalleiro)-chapuzas
-chaguazu-lugar humedo normalmente encharcado donde
abundan babosas y limacos.en este caso es un prado de Frisnéu
-chamber-lamer
-chascariellos-brominas
-chusgar-guiñar
-Chueclas-camapanas que llevan los animales en la papada,colgando
-cochorla-mirlo
-cochos/cernicalos/abichuchos-cerdos
-cocosas-podridas
-corbizu-matos
-corrada-parte del huerto donode se plantan las patatas
-cribo/criba/ceranda-utensilio que servia para separa el grano de la paja
-dengue-toquilla
-embligu-ombligo
-emejo/emelejo-animal(insulto)
-empitanáu-muy mojado
-Encanar-tractar una herida
-enredar-jugar
-escoborcia-golpe
-escotar-preparar pachizo*
-escupiña-saliba
-esfaragollada-tierra que sale muy blanda pero por fuera esta muy dura.
-estornín-pajaro
-estoupar-rebentar
-estrebadera-¿?
-fabas/fabones-habas
-Fachenda-pers.que representa lo que no es
-farina-harina
-farrucu-hermoso
-ferragacos-hierracos
-folera-delgada
-forcadilla-tijeretas
-fornu-horno
-fozar-bufar como un cerdo-"Foza cumu'n gochu"
-frascuelu-jato pequeño
-fuíle-fuí
-fuleitu-matojos
-fuleru-mentiroso
-fulgazana-holgazana
-furar-meterse por un agujero
-furmientu-union de diversos metales
-Gabuzu-palo seco en el cual se hace lumbre quemandolo
-galfarro-aguilón
-garnapos-dedos
-gamallu-puñado
-goxa-cesta opara la ropa
-guardilla-desván
-guedeyu-mechón
-jantar/xintar/xantar-comer
-Lletania-parte última del rosario
-madroñu-especie de cerezas que emborrachan
-maluja-genitales del hombre
-managada-rapida
-mangar-imponer
-mayuelos-correas de cuero para los zapatos
-menezuela-2ºestomago de las pitas
-morriellu-piedra grande-Moruca-oruga
-nial-nido
-Pachoca-bosillo
-Pachizu-1.Urces en sí;2.Colmeiro(urces,conjunto;3.Cigarro;4.Envoltorio
-pañar/apañar-cojer
-pelele-calzoncillo
-peniellu-pequeñu
-petate/piltra/ruéu-cama
-pleitu fuleitu-juego que consiste en soplar a la cara
muy fuertemente y rapido
-Pistonuda-"guay","molona
-Pounfïerrá-Ponferrada
-Pregancia-objeto en el cual se ponían luces
(velas,gabuzos...)para no quemarse,normalmente eran de hierro
-Quilma-recipiente que se utilizavba en los molinos para saber la cantidad de harina que se sacaba.
-ralbar-1ª arada
-ralbar-arar
-resollar-funcionar
-rijuju-aturuxo
-rillar-dentera
-rolla-pajaro que siempre anida junto al río
-rotar/irutar-eruptar
-sartalucu-especie de campanas que tienen los
animales en la papada
-Soviáu-muro de hierba que protege a los pastores
del viento,lluvia...
-tabardu-abrigo
-tovía-todavía
-trapelina-madera que sirve para cerrar la puerta
-tronzar-corta
-turrunteira-tapa de los potes donde se cuece la comida
-uñir-uncir
-urces-especie de carqueisa
-veniéstes-venistes -Xarmientos-púas que salen de la viña -xustiellu-chaleco de la mujer 
Ya fice dalgunas autualizaiciones n'esti pallabreru,ya diré punxiandu mas cousas,asperandu dalgún filandón de vecins xD!...La muyer que pásoume dalgunas pallabras nómase Elvira,ía una muyer mayor ya cun pouca memoria...jajaja;Encargá de facere lus non muy famosos filandones del Sotu...;Solu quedan cincu muyeres,dispuestas a nun perdere esta tradición ,el suo trebayu val la pena almirarlu, yá qu'unas tan xordas ,doutras nun puen cul ánima...ay dieus!!,bonu,eillas son nacionaliegas,asina que nu creigu que tean tan mal...he,he,he
Saludines ya beisos!!08/03/2006
Conflictu llingüísticu ya sustituición
Buenu ya vou pur la segunda,eiquí,adientrase mas na "política llingüística" qu'en outra cousa,peru bonu...
Fadre una "breve" desplicaición so las llinguas minorizás (cumu'l llïonés),minoritárias...
1.1.Conflictu llingüísticu.
El contautu de llinguas ye frutu de fatores diversos,cumu'l dominiu d'un territoriu,la preisión cultural ou economía d'una llingua poderousa ou lus movemientos megratorios a zonas mas industralizás.
Asina,nos casos de contautu de llinguas,especialmente cuandu esiste una situaición de dominiu d'un pueblu sobru outru,si una llingua nun caltién el suo espaciu propiu -el territoriu nel que se pué facere servir pa toos lus usos soiciales,públicos ya priváos -se pué producir un conflitu llingüísticu.
N'outras pallabras:
Un conflitu llingüísticu ía una situaición na que 2 llinguas compiten pur sere usás ya una d'eillas(dominante)utilízase ca vegá mas nas situaiciones comunicativas en perxuiciu de l'outra (subordiná).
N'esti apartáu entra el términu "diglosia" la dominante ye la "A" ya la subordiná la "B".
1.2.Llinguas mayorizás ya minorizás.Las lliguas minorizás.
Hay 6.000 llinguas repartías desigualmente ente 6.000.000 d'habitantes en tol mundiu ya'l teritoriu qu'ocupan.
Asina, hay munchas llinguas cun munchos milliones de falantes,cumu'l chinu mandarín (874) ou l'indiu (336),ya d'outras qu'apenas tienen unas docenas,cumu la llingua "bo",a Papua Nova Guinea,que countaba nel 98 cun 85 falantes,ou la llingua "birale" a Etiopía,que solu tenía 20 nel 1990 ya considérase,güei,casi estinguía.
A parti d'estu,las llinguas cun munchos milliones de falantes,que podríasen considerare mas mayoritárias,llegan,xustu,a una decena( inglés-341,castellanu-340 ou'l pertués-176).
La mayoría toas estas llinguas imponense nas árïas mas amplias,nomás las "dominantes"ou "A".(Nun fae falta que ponga munchu exemplu XD).
Las llinguas minorizás,en cambéu,tienen un nome de falantes reduíu.Pes'esu,yian llinguas qu'utilízanse normalmente pa toos lus usos soiciales.(Suecu:8 milliones de falantes ou'l finés cun 5).Peru,tamién,hay llinguas minorizás que nun puen "disfrutar" d'esta normalidá.Pur tantu,ía preferible distinguir ente llinguas minorizás y llinguas minoritárias.
Una llingua minorizá í'aquella,que ,nel suo propiu territoriu,retrocede nel usu baxu la preisión d'outra llingua dominante.
La mayoría las llinguas minorizás suelen sere tamién minorizás.Un exemplu nidiu enforma ye'l nuesu casu:
-Minorizá:Ta retrocediendo abondu,n'esti casu pur tres llinguas,el gallegu,el castiellanu ya'l pertués
-Minoritária:¡¡¡ vamos contare lus falantes de llïones!!!...XD
1.3.El procesu de sustituición:
Lus pueblos cun llinguas minorizás atópanse'n situaiciones de conflitu llingüísticu que puen llegare a la sustituición la llingua mas "DÉBIL".
El procesu de sustituición llingüística ía un procesu de cámbeu pul cuale la llingua dominante n'una situaición de conflitu llingüísticu fina faciendu desapaecer la llingua subordiná.
Ye un procesu gradual qu'entama cuandu una comunidá pasa a sere a billingüe y'adota,pur la fuercia ou pur que si (casos determináos),outra llingua.La llingua propia,entós,úsase'n menos ocaisiones ya va perdiendu falantes.Ye un procesu llargu que dura,pur lu menos,tres xeneraiciones.
Las razones purque una llingua ye escaecía yian variás:
-el prestixu que caltién la llingua FORIATA ,
-Las espetativas de mexora soicial que güedeyan lus falantes si adotan la llingua nuea,
-Confianza escaecía de la llingua propia,rellaicioná cun la falta de reconoicimientu oficial.
Si una llingua nun trasmítese de xeitu natural a las xeneraiciones nueas,en pocu tiempo fina pierdiendu lus suos falantes.Est'ía un procesu que a sufríu munchas llinguas cumu la nuesa ya cumu'l dálmata,pur exemplu:Calculase que duranti'l sieglu XXI morirán,si nun tómanse medías,casi,la metá las llinguas l'humanidá.
1.4.La normalizaición la llingua.
Si la sociedá tién conciencia la importancia ya'l valor la llingua própia,se pué aniciare un procesu'l cual daría importáncia,en toos lus sentíos,a la llingua minorizá ya de outru rumbu'l conflitu llingüísticu.
El procesu de normalizaición llingüística ye un procesu de cambéul cuale consisten recuperare d'axeitu lusu normal duna llingua amenazá.
La recuperaición consiguese cuandu la llingua minorizá utilizase habitualmenten toas las situaiciones,tantu nas mas informales ,que danse na comunicaición privá,cumu las rellaiciones cun l'escola,lus medios de comunicaición,alministraición,xustícia.Ya,poru,yá nun pué havere diglosia.
En xeneral,la normalizaición ha de dire acompañá de medías políticas que den soporte a la llingua dominá. Ha d'havere,entós,lu que nómase planificaición llingüística,el cuale,comprende 2 aspeutos diferentes enforma:l'ampliaición de l'usu la llingua na sociedá (mas usu ya mas falantes) ya l'establecemientu d'unas normas ortográficas que unificás,faciliten l'usu públicu la llingua.
1.5. La normativizaición.(academia la llingua)
Pa que la llingua puea sere ensiñá nas escolas ,pa que se puea usare nos medios de comunicaición,pa,'n definitieva,puéase facere servire na escritura.Fae falta unas normas xunitárias fixás y'acetás pur tol mundiu.
La normativizaición consiste na fixaición de l'ortografía,la gramática ya'l decionariu oficial de la llingua.
08/03/2006
La variaición llingüística.La variaición soicial ya estillística.
La variaición llingüística.
Una llingua asperimenta variaiciones en función del tiempu,de l'orixe xïográficu lus falantes,la situaición soicial ya'l contestu nel qu'utilízase.
Las variaiciones rellacionás cul tiempu;Ye dicire,nun ye'l mesmu llïonés que falábase nél sieglu XIII (pur exemplu: La Nodicia de Keisos),qu'el llïonés que fálase ágora.
Estas variaiciones nómanse hestóricas i faen constatare que las llinguas evoluicionan,camudan,modificanse...(pur eillas mesmas,nun fae falta ayuda de foriatos...:@)
Outras variaiciones tienen a vere cul lláu u falase la llingua.Un cagasinu,un bercianu,un paramés...falan la mesma llingua,peru cun acentos ya dalgunas pallabras diferentes.Estas variaiciones nómanse dialeutuales,ya pur esu dicenmos que falamos dialeutos diferentes d'una mesma llingua.
( http://www.asturies.com/asturianu/ )
Hay,tovía,outras variaiciones que dependen de l'orixe soicial,del grupu a que peretenez;yian las variaiciones soiciales.Asina,nun falen igual lus xóvenes que las personas que nun yíanlu...
La variaición soicial ya estillística
Toas estas variaiciones(hestóricas,dialeutuales ya soiciales)combínanse xuntu cun outru tipu variaición que depende'l contestu nél qu'utilízase la llingua.
Asina,un bercianu,un zamoranu ou un orbigués,falan caún el suo dialeutu,espresanse de manera diferente si falan c'una persona o describayan una carta;si la persona quien diríxense ye conocía ou non;si quieren desplicar un fechu o facere una descrición;etc.
Las variaiciones que dependen del contestu yian las variaiciones funcionales ou estillísticas.(A vegás tamién nómanse rexistros)
-La variaicón soicial consiste sobretó nel usu de pallabras ya espreisiones diferentes.
-La variaición funcional ou rexistru ye l'estilu cun que tratamos una tema,derixímosmos a un interloucutor ou facemos notar una inteinción determiná.
La variedá estándar
Cun esta diversidá tan grande,munchas vegás la comunicaición ente dous falantes d'una mesma llingua se pué facere perfácil enforma.Pa esu,ía necesáriu disponer d'una variedá ou rexistru que tea'l mínimu de variaiciones posibles ya que puea sere utilizá cun la siguridá que tol mundiu pescancie ensin munchos esfuerzos.Esta variedá nómase estándar.
La variedá estandar supera las formas particulares las variedás dialeutuales ya soiciales que puéanse sere un ostáculu pa la mútua compreisión ente dous falantes.
Utilízase munchu nos meidios de comunicaición ya ensiñamientu.
La variedá estandar tamién ye un rexistru adecuáu pa falares de munchos términos,n'un gráu de formalidá elevá abondu.
08/03/2006
Cuentu:Lus 100 perros
Yera una vegá un llabraor que taba fartucu de que viniera la raposa a xintar-y lus pollos ya un día decidióu facere un tratu cun eilla;Quedanon que si'l llabraor punxiaba-y 100 pollos n'un sacu,que nun viniera mas a xintar lus que tenía.
Asina fizu;Taba la raposa'l lláu'l sacu,y'entama:-Oide,eiquí güel a perruscu-,ya'l llabraor too disimuláu,:-Non,ían lus pollos que se cagan-xD!!.
Pasóu un ratu,ya la raposa salta:-Oide,abrime'l sacu que quiaru güedeyar un pocu lus pitos-,nun yera muy confiá...-Val,preparate-dixu'l llabraor;Pam!! nel intre salen 100 perros,ditrás d'eilla.
Corriendu ,cagandu centiellas,la raposa ganóu la carreira.Punxióse embaxu'n arbor:
-Güeyines que bien viste,patinas que bien corriste,-ya diz el rabu:-¿Ya you?-,-Aaaarg!!tu rabu satanás que vien tirabas p'atrás!!-.
Xesusa Pérez Fernández-Frisnéu,Crudu iviernu,annu 1992;el día enantias que morriera.
08/03/2006
Conceyu pastoriegu
...remembru,ágora las campanas del pueblu,ellí'n Frisnéu hubieren unas bien grandotas que sonaban perfuerti sobretó la de l'andecha...peru cun la democraicia robánonlas,nin sisquier l'alcalde de Cubiellos fae pur recuperalas,cumu'l pendón,allegrémosnos cuandu lus de Torenu cunseguienon recuperare'l suyu,peru'l nuesu,entá,ta,perdíu...
Ah,si!!...las campanas,mira,lus de pueblu ya la cofradía tiniamos un siñal,pa dicire qu'hay fueu facíamos un rimu que diba de minor a mayor ya'l final parabase'l badaxu a lu secu tres vegás siguías.Si facían esti duas vegás sinificabase la muerte dalguien ya pa'l conceyu cumu'l fueu peru mas suave.Pa'l conceyu dibamos lus representantes de ca cá,si yeran muy oficiales,si non dibamos toos lus del pueblu ya reuníamos na audiencia,si diban lus representante mos presentabamos cun azás ya batederas,yera una costume'l pueblu.Mandaban l'alcalde ya'l presidente que yera'l mieu güelu Constantinu,podía asemeyase a cualsequier cousa,esceutu a un caciquinu,esti xuntu a Gaspar consiguienon abrire las tierras pa lus vecíns y' asina too'l mundiu tenía,al menos pan,y' enforma!!!,repartienon las suertes que yeran lus práos mas llueñes del llugar,a menos distancia taba'n lus eiros ,tamién nomáos barredos,cumu'n Finoyéu,ya las que taban a la pía cá,nomábanse corrás,cumu la del Navariegu ou la Caruzal.Estas tierras "routas" diban perbien ya que fizu xubir al pueblu la economía,cumu enxamás plantanonse na n'eillas,taba'n ricas en minerales...ya mos daba centenu enforma que cul trigu facíamos xinta pa lus animales...
Una vegá fou a Práunalvaru,nu cimeiru d'esti,ye dicire,nél Bildu ,eillí punxíamosmos a beber el lleite d'ugüeya cul mieu compañeru Santiaguín,el encargabase de coyer las cabras pur lus cuernos ya you aprovechar pa beber las mamas,poru dibamos camudandu rapidu d'animal pa qu'en cá nun dieranse cuenta jeje;que cafres yeramos...
Yera'l compañeru mas divertíu que tinía,pa facere de vientre tirabase la metá d'una hora,pur esu una vegá dixe-y "si quies güedeyar al tuo compañeru andar, parate a cagar",echóuse a riïr,que diba facere!!si yeramos piquiñinos,poru you dixe-y bien ñidiu que paecía que tinía la mierda na tiesta ya pur esu costaba de llegar ou cayóuse n'eilla!!...jajaja.
Siempre que dibamos nel monte,nun habían llavabos nin na,entós siemres guetabamos piedras cun punta,pa que llimpiaranlu bien too,el calzonciellu nun diba manchase...pur que nun llevabamos!! ya la culera'l pantalón, ca vegá ,facíase mas dura...
Tu nun cunties estu a naide,¿eh?
Frisnéu,Avientu'l 2005.Anonimatu.
Ya la Licia contóulu a too Dieus,peeeeeeeeeru:nun punxio nomes...¡ay,mare quiría!...:P
08/03/2006
Picu de rei ya'l Castru.
La Montaña describayá nel suo estremu Norti retuercese cumu'n cayáu,formandu Picu de Rei.De la prollongaición d'esti formandu fierradura,naz el Castru.
Lu del Picu creyu que nun merez tal nome,yá que nun compadécese cul rellanu qu'hay na parte mas alta ya que producióu ,siempres, centenu abondu.El granu amestábase cul triegu pa facere boronas.La paya usábase pa teichar ya pa mullir las cuadras ya que,cul tiempu,transformábase n'abonu'n forma de capa ou petate perdifícil d'estrayere.Tan difícil,malgoliente ya fatigousa,que lus xóvenes xocosamente ironizaban asina:"El vieyu dizme que pavias descansu,saque'l petate lus bueis".
El Castru ye un mirador.Dende'l cuale pué güedeyase la metá la oya berciana;peru nun yera frecuente xubir a eilli,pur sere inacesible d'axeitu dende la parte mas cercana'l pueblu.
Pur la sua llaera sur estíendese malas ierbas qu'otrora fonan prouditivas viñas.Cuandu you yera ninu furacábanse,arábanse y'abonábanse,pa face-yos rendir dulces racimos que producian muy buen vinu.
Teu un sucesu pergraciosu ya tiernu que cuntóume, la entós pispaxín la miea ma Xesusa.Lus suos pas ficiénon-y remembrare tantas vegás,qu'enxamás olvidóulu.
Taba'l suo pa Constantinu trebayandu na vinna de "Cansecu",a metá de km de ca.
La sua esposa Xulia preparaba-y la xinta,salía a l'era pa güedeyar si'l Sol llegóu a la cúspide la Guiana.Señalaba,cuale relox la Ñaturaleza,el mediu día ya yera entós cuandu las mocinas llevaban la xinta a lus suos mayores que taban trebayandu nos campos.
La sua hixina,ensin asperar a sere mocina,llevaba la merienda n'un cestín ñidiu feichu de mimbres.Contrastaba'l suo collor cul de lus artesanos que lus vendían,lus xitanos.
Un día,cun la sua cesta'l brazu,cun munchu garbu ya saleru,diba acercándose a la viña ya cun pllabras que denotan la sua cortísima edá,llevanta la sua voz de griellu y noma'l suo pa c'un glayíu:"Páaaaaaaaaaaaa,tayote vinuuuuu".Cumu estu repetiase siempres,temiendu que fuese-y a facere dañu ou punxierase piripi,ocorriose-y a la sua ma un día,recalca-y bien que lu que llevaba yera augua purque yera miyor que'l vinu.Nun vayaste a olvidare.Güei la bota, lleva augua,ya sabeslu.
Al arrimase,cumu siempres ya cun la mesma cestina que cun tantu viaxe dexaría de sere tan ñidia,glaya-y:"Páaaaaaaaaa,güei tayote ava,peru sabede a vinuuuuuuuu".
Cellebranon l'oucurrencia pur munchu tiempu ya seguismola cellebrandu...
Las siete viñas del mieu pa,daqué dempués nel tiempu,produicían vinu pa'l consumu internu ya tamién pa vendere a lus llangranos ya tombriegos que vinian cun lus suos caballos ya llevaban fasta tres odres ou pelleyos repletos de vinu nos llombos de c'animal.Pa esu había que trebayalas,que güei finandu'l sieglu,casi too ía un erial.
Marianu Pérez Fernández,22 y Avientu'l 2005,Frisneu
| ||||||
Amestar feed a:
Contautar col autor |
Archivu
| Quies facer un Blog equí
Sitiu desendolcáu, diseñáu y xestionáu 100% con Software llibre: GNU/linux, GIMP, PHP, MYSQL, APACHE, ...
